Door de nieuwe wetgeving kunnen bedrijven gestraft worden als ze geraffineerde producten leveren. Iran,op drie na grootste  olieproducerend land ter wereld importeert ongeveer 40 procent van de benzine voor het dagelijks verbruik. Het land ontbeert de mogelijkheden om er aan binnenlandse vraag naar benzine te voldoen.

Maar Iran is niet alleen afhankelijk van het westen, de aanvoer van grondstoffen loopt ook via China en bedrijven die gevestigd zijn in Dubai. Maar de invloed van nieuwe sancties is ook merkbaar op de Emiraten (Dubai is onderdeel van de Verenigde Arabische Emiraten.) De directeur van de Iranian Business Council in Dubai schat de omvang van de handel dit jaar op 6 miljard. Dat betekent een afname van 50% in vergelijking met 2008.

Maar Iran kan niet helemaal geïsoleerd worden. Teveel landen zijn afhankelijk van de olie en gas van Iran. Twee weken geleden werd er nog voor 7 miljard dollar een gasdeal afgesloten tussen Pakistan en Iran. Het leek alsof de Amerikanen hier een stokje voor wilden steken, wat er precies achter de schermen heeft afgespeeld is onduidelijk, maar Richard Holbrooke (speciale Amerikaanse gezant Pakistan en Afghanistan) liet duidelijk merken dat er geen bezwaar (meer) was voor deze deal.

Mensenrechten activiste Shiva Nazar Ahari schrijft vanuit de gevangenis, waar ze sinds juni 2009 vast zit, een open brief aan haar ouders: ‘Jullie leerden mij niet te breken‘. De familieleden van de politieke gevangen in de Gohardasth gevangenis schrijven de openbaar aanklager: ‘Laat niet toe dat onze geliefden nog meer onrecht wordt aangedaan‘. Tenslotte publiceert de TTA (Iranian Teachers and Trade Association), waarvan de leiders twee maanden geleden zijn opgepakt, een open brief: ‘Who benefits from creating a police atmosphere around the trade organizations? Why should the trade activities be so unsafe?’

In de VS werden strengere sancties (vooral gericht tegen de bancaire en energie sector) met 99 stemmen voor en 0 tegen aangenomen door de senaat. Ondertussen spreekt Khamenei zijn land toe, en wijst op de ambitie om een einde te maken aan de huidige machtsverhoudingen. (Lees ook onze analyse over Iran oppurtunische vrienden)

Volgens insiders heeft Khamenei er echter moeite mee om de boel bij elkaar te houden. Rafsanjani blijft zich bijvoorbeeld roeren, nu door hem te verwijten niet voor de geestelijkheid op te komen als die door Ahmadinejad wordt beschuldigd van corruptie.  Of wanneer verschillende instituten tegenstrijdige beslissingen nemen.

Ondertussen is het al weken onrustig aan de grens met Irak, waar Turkse en Iraanse vliegtuigen bombardementen uitvoeren op dorpen waar rebellerende Koerden (PKK, PJAK) zich schuil zouden houden. Nu neemt dat af. De afgelopen jaren zijn daar hele dorpen leeggelopen, omdat er om de zoveel tijd gebombardeerd wordt door Iran en Turkije.

Iraanse cartoon

• Zondag stuurt Iran hulpgoederen naar Gaza. De confrontatie met Israël wordt gezocht, alleen minder rechtstreeks dan activisten uit o.a. Turkije hebben geprobeerd. Iran probeert met hulp van Egypte elfhonderd ton hulpgoederen aan de Palestijnen te leveren. Zo zet Iran niet alleen druk op Israël maar ook op Egypte. Dat liet de woordvoerder van buitenlandse zaken op de Iraanse staatszender Presstv duidelijk merken

(..) Egypt would reflect on the “historic role” they can play in making the aid delivery to the people of Gaza happen, and keep in mind the expectation that nations have from them in this regard.

• Iran is ook nooit te beroerd om hulp aan te bieden wanneer andere landen in gebreke blijven. Zoals nu met de olieramp in de Golf van Mexico. Het bericht leest u hier.  En jawel hoor, het bedrijf dat expertise zou kunnen leveren wordt getroffen door internationale sancties. De onrechtvaardigheid van de sancties is in Iraanse optiek weer eens te meer vastgesteld.

• Op het gebied van sancties wil Iran controle blijven houden. Volgens Iran verspreiden twee controleurs van het Internationaal Energie Agentschap (IAEA) valse informatie; zij moeten vervangen worden.  De minister van buitenlandse zaken voegt er aan toe dat de IAEA ook nog wat professioneler geleid moet worden. Zie hier

Het bewind van Ahmadinejad heeft zich bekwaam getoond in het omzeilen van sancties en in het smeden van allianties; als er een kampioenschap voor regime survival zou bestaan, dan zou het hoge ogen gooien. Het Iraanse regime neemt immers al jaren zowel internationaal als regionaal gezien een geïsoleerde positie in. In het Midden-Oosten heeft Iran alleen aan Syrië een bondgenoot en na de oorlogen in Irak (2003) en Afghanistan (2001) hebben de VS in elk aan Iran grenzend land een militaire basis. Het is voor Ahmadinejad’s regime daarom van strategisch belang om vrienden buiten de regio te zoeken. En dat lukt. Iran heeft de BRICs -die tornen aan de macht van de VS- per slot van rekening een hoop te bieden. Het is gas- en olierijk en heeft een geografisch unieke positie. Teheran profiteert van de samenwerking: het versterkt haar onderhandelingspositie in het nucleaire vraagstuk.

Dat blijkt ook nu weer. De VN Veiligheidsraad heeft weliswaar ingestemd met nieuwe sancties tegen Ahmadinejad’s regime maar deze zijn afgezwakt door China en Rusland. Daardoor treffen de maatregelen de Iraanse olie- en gassector, waarin beide landen grote belangen hebben, niet. Liever hadden China en Rusland geen maatregelen getroffen maar de internationale druk was flink en met deze sancties valt leven. (Zo zijn zij in zekere zin zowel de VS als Iran van dienst). Bovendien hebben Turkije en Brazilië, de niet-permanente leden van de Veiligheidsraad, tegen de sancties gestemd. Het nucleaire akkoord dat het duo met Iran in mei is overeengekomen is genegeerd en zij vinden sancties niet het juiste instrument om Iran’s nucleaire programma in te perken.

Latijns-Amerika

Niet alleen de BRICs steunen Iran in de internationale politieke arena. Sinds de komst van Ahmadinejad in 2005 heeft de Iraanse regering veel geïnvesteerd in relaties met Latijns-Amerikaanse landen. Het regime heeft opmerkelijk sterke politieke en economische banden opgebouwd met de regeringen in Bolivia, Cuba, Ecuador, Nicaragua en in het bijzonder met Venezuela en Brazilië. Ahmadinejad speelt in op het anti-Amerikaanse sentiment dat in de regio heerst en kan door het aanknopen van vriendschappen tegelijkertijd laten zien dat Iran niet zo geïsoleerd is als het lijkt.

Tijdens de vorige presidentsverkiezingen uitte presidentskandidaat Mir-Hossein Mousavi zijn kritiek op dit buitenlandbeleid van Ahmadinejad: ‘in plaats van te investeren in de relaties met onze buurlanden heeft onze regering zich gefocust op Latijns-Amerikaanse staten.’ Volgens Ahmadinejad was het juist ‘een zeer wijze zet’ om actief aanwezig te zijn in Latijns-Amerika:‘toen de Westerse landen Iran probeerden te isoleren zijn wij naar de achtertuin van de VS gegaan en heb ik zelfs mijn sterkste anti-VS speech in Nicaragua gegeven.’ (Zie artikel Spectator)

Multipolaire wereld

Voor de BRICs en Latijns Amerikaanse landen is samenwerking met Iran niet alleen vanuit economisch perspectief interessant. Gezamenlijk streven zij naar een multipolaire wereld waarin zij ook meer politieke invloed hebben binnen multilaterale- en VN instituties. Daarnaast zien China, Rusland en India de invloed van de VS in het Midden-Oosten en Centraal-Azië graag gereduceerd worden. Goede banden met Teheran zijn dan essentieel.

In Latijns-Amerika is de invloed van de VS afgenomen doordat handelspartners als China, Rusland en Iran belangrijker zijn geworden voor Latijns-Amerikaanse landen. Kortom, de contouren van een multipolaire wereld worden steeds duidelijker zichtbaar. Met economische macht komt ook politieke macht.

Het probleem is echter dat Iran afhankelijker is van de BRICs dan de BRICs van Iran. Ondanks de afgezwakte VN maatregelen is Ahmadinejad teleurgesteld in de opstelling van China en Rusland. De VS is voor hen niet minder belangrijk dan Iran. Ahmadinejad moet dat slikken. Samenwerking met de BRICs is voor het regime de enige mogelijkheid om zich te profileren op het wereldtoneel.

Samir Streefkerk is politicoloog. Hij heeft de betrekkingen tussen Iran en Venezuela onderzocht (in het kader van zijn studie) en schrijft hier geregeld over. Momenteel is hij werkzaam voor het radio programma Argos.

Neda Agha Soltan (23 januari 1982 – 20 juni 2009)

Toen in Iran de protesten tegen de ‘gestolen verkiezingen’ al een tijd gaande waren, verschenen in de media langzaam berichten over gevangenen, doden en martelingen. Één probleem: hoe konden al die berichten worden gecheckt op hun feitelijk gehalte?

Journalisten ter plaatse in Iran werden van de straat geplukt, zoals ook wij – de makers van dit blog – aan den lijve mochten ervaren. De constante geruchtenstroom was zeker een levendige nieuwsbron, maar wel één waar de onderwerpen van het nieuws zélf (grotendeels) de berichtenstroom beheersten. Hoe konden al die YouTube-filmpjes op authenticiteit worden beoordeeld?

Hoe het ook zij: in de mooie ex-filosofiestudente Neda Agha Soltan, die op 20 juni 2009 werd neergeschoten, vond de inderhaast als ‘groene revolte’ gedubde opstand haar gezicht. Berichten kunnen liegen, maar tegen een bloedende schone als Neda was niemand bestand.

De verontwaardiging sloeg – door het snel circulende filmpje van Neda – over van de blogosfeer naar de gewone wereld en steeds meer politici begonnen zich uit te spreken tegen een regime dat haar moedigste en meest talentrijke burgers niet beschermt, maar in koede  bloede afschiet.

Een jaar na dato zijn er nog vragen te over. Gebaseerd op een volstrekt niet representatieve steekproef in onze omgeving peilden we een paar van de vragen die – nog altijd – leven, een jaar na dato. In dit blog beantwoorden we kort een paar van de meest prangende kwesties:

1) Hoe ging het met de familie van Neda Agha Soltan, het meisje wiens laatste seconden bij iedere nieuwsconsument op het  netvlies gebrand staat?

Daarover bracht HBO twee weken terug de hieronder geplaatste documentaire, die nagenoeg alle vragen beantwoord. We noemden hem al eens. Het zijn de eerste beelden van de familie van deze studente en zéér kijkenswaardig voor wie een indruk wil krijgen van de menselijke kant van de politieke onrust die zich sinds een jaar van het volk meester gemaakt heeft.

2) Nog even over de  vraag waar het allemaal om begon: Hoe weten we nu zeker dat Ahmadinejad de verkiezingen gestolen heeft? Het kán toch dat de bevolking een autoritair leider op de been houdt?

• Chatham House kwam deze week op de website theworldtoday.org met de volgende bijdrage van Ali Ansari, zeker niet de minste Irandeskundige, die grondig maar puntig 7 mythes over de Presidentsverkiezingen ontkracht en ontmaskert.
• Behalve uit officiële regeringskringen is er in het Westen maar weinig bijval gekomen voor de these dat Ahmadinejad wel degelijk de verkiezingen zou hebben gewonnen. Slechts in de meer socialistische cirkels van het web circuleren argumenten als deze. Wat is het argument? Het electoraat van Iran valt te vergelijken met landen als Venezuela en Bolivia. Een grote arme  bevolking, die onder controle van een klasse van superrijken staat. Ahmadinejad is behalve een religieus geinspireerd leider nog altijd de kampioen van de armen, die het namens het volk opneemt tegen het establishment, met mannen als Moussavi en Kharroubi.

3. De Iraanse Revolte ging al gauw de Twitter-revolutie heten. Is die term nu wel of niet terecht?

• Een beetje een semantische discussie, denkt u wellicht. Maar voor Iraniërs – wereldwijd – speelt er meer. Hun tegenstanders claimen namelijk dat hun protestbeweging weinig meer dan wat oproer op internet was. Hun medestanders bevestigen dit – ongewild – door in ieder westers medium de loftrompet te steken over dit nieuwe mediafenomeen. Matthew Weaver van The Guardian gooide dan ook de knuppel in het hoenderhok, aan de vooravond van de afgelopen week aan herdenkingen. Het Twittergehalte in de revolutie werd overdreven, aldus deze journalist hier.
• Hij kreeg bijval van Charles Krauthammer van de National Review.

“Twitter cannot stop a bullet,” mused Charles Krauthammer on the Green Revolution’s anniversary. “There was a lot of romantic outpouring here thinking that Facebook is going to stop the Revolutionary Guards. It doesn’t. Thuggery, a determined regime that is oppressive, that will shoot, almost always wins.” Social media tools like Facebook and Twitter, now our bread and butter, were more influential in mobilizing Diaspora Iranians and international observers in solidarity rather than coordinating street protests inside Iran.

• Jared Keller kwam op basis van dezelfde feiten tot een andere conclusie. Lees zijn blog hier. Het lijkt er echter op dat hij meer kijkt naar wat de Revolutie voor Twitter gedaan heeft, dan andersom. De verzamelde Iranwatchers op EnduringAmerica.com maken gehakt van zijn analyse, en vragen hier met klem om het woord Twitterrevolte maar helemaal te bannen. Please Stop!

Genoeg over vorig jaar en genoeg uit de virtuele wereld, voor even. Iranwatchers noemden naast herdenkingsdag 12 juni ook 20 juni a.s. als de dag waarop Iraniërs hun ongenoegen opnieuw naar de straat zouden brengen.

Wat speelt er in Iran en wat staat er vandaag te gebeuren?

• De afgelopen dagen kwamen ‘duizenden’ in de Noord-oostelijk gelegen stad Mashad bijeen om de dood van demonstrant  Mostafa Ghanian te herdenken. Een voorbode voor de Neda-herdenkingen? Vermoedelijk niet – de hoofdstad Teheran staat veel meer in de spotlights en ook de hoeveelheid leger, milities en politie die op de been zal zijn, is in de hoofdstad groter. We houden het in de gaten…
• Verder gaat het in Iran – en de blogosfeer – over een onverwachts opgelaaide strijd tussen Ahmadinejad, die had aangekondigd dat de kledingcontroles  best ietsje minder konden, en de échte hardliners die nóg verder rechts van deze president opereren. Ahmadinejad vond het niet kunnen dat stellen zomaar gevraagd werd of ze getrouwd waren. Enkele topayatollahs (waaronder Jannati, tijdens het vrijdaggebd) namen het direct op voor de kledingpolitie en brachten de president weer in het gareel. Volgt u het nog?
• Het debat over de richting van de groene beweging gaat intussen onverminderd door. We wezen eerder al op lezenswaardige stukken, maar zeker dit zevenluik bevat veel informatie voor wie de diepte in wil.

Omdat internet bij uitstek het medium van het beeld is, maken we vandaag ruim baan voor drie beelden die de opgelegde stilte doorbreken in het Iran anno 2010. De stilte die door de Iraanse overheid angstvallig in stand gehouden wordt (ook de makers van dit blog wachten tevergeefs op hun perskaart).

• ‘A quiet song, with feeling’ - een artikel met fotoserie die verscheen deze week in het online fotomagazine. Een interview met de onvolprezen fotografe Newsha Tevlakolian die (met haar Nederlandse man, correspondent Thomas Erbdrink) onder moeilijke omstandigheden werkzaam bleef. Ze fotografeerde Iraanse vrouwen die proberen te zingen over hun angst, hoop en frustratie. In hun kracht, maar ook in hun onmacht en kwetsbaarheid. Aanrader!

“In Iran we say, ‘When you cannot breathe with you nose, you breathe with your mouth.’ I didn’t want to leave, so I had to change the style of my work. Not working — for artists — is like dying. And to be honest, I had a really difficult time in making that change.”

• Een wedstrijd voor de beste cartoons over de Groene Revolutie op Facebook, zie hier. Een voorproefje:

NIEUWS

• Het meest actuele nieuws in een hele korte samenvatting (meer op deze onvolprezen weblog, Enduring America): (a) ayatollah Saanei is inderdaad met hartproblemen in het ziekenhuis, (b) Koerden grepen vandaag aan om het werk 5 minuten neer te leggen uit solidariteit met de vijf geëxecectuurde  Koerden, (c) de discussie over de toekomst van Iran’s oppositie verdiept zich nu ex-presidentskandidaat Moussavi een ‘Green Charter’ heeft uitgegeven (zie hier)  en er een ‘project voor het 4e decennium’ is gestart door jonge intellectuelen van binnen en buiten Iran, waarover later meer.

• Zoals ‘Onze Man in Teheran’ Thomas Erdbrink (NRC/Washington Post) al schreef (hier) spelen herdenkingsdagen een belangrijke rol in het sjiitische Iran. Kijk de komende dagen dus naar het verloop van de protesten een jaar terug. 20 Juni was de dag van Néda Agha-Soltan, de bloedende filosofiestudente die vorig jaar werd neergeschoten op straat in Teheran. Later deze week meer over haar betekenis.

Het Iraanse intellectuele landschap: van steun naar kritiek

Door: Ramin Jahanbegloo

Ramin Jahanbegloo werd geboren in Teheran, studeerde aan Sorbonne (Fr) en Harvard en is momenteel professor Political science aan de universiteit van Toronto. Voor zijn opvattingen werd hij in 2006 door de Iraanse autoriteiten opgepakt en zat hij vier maanden in de beruchte Evin gevangenis van Teheran.

Hij brengt in dit artikel het intellectuele landschap van Iran in kaart. Een uitgebreide versie van dit artikel is te lezen in Eutopia.

In de afgelopen dertig jaar heeft de Iraanse revolutie van 1979 overal ter wereld veel aandacht gekregen, van geleerden en intellectuelen, maar ook van beleidsmakers en journalisten. De omwenteling werd door menigeen gezien als een opstand tegen de seculiere moderniteit van het Westen, en sommige westerse denkers verwelkomden haar als een overwinning van spirituele waarden op het wereldse karakter van het kapitalistische materialisme. Voor anderen was de revolutie van 1979 een protest tegen de politieke rationaliteit van de moderne tijd.

Eigenaardig genoeg vond menigeen dat de Iraanse revolutie, ondanks de escalatie van  politieke geweld, kon worden begrepen als een stap voorwaarts naar emancipatie richting moderniteit en vrijheid. Hoewel het concept ‘vrijheid’ eigenlijk centraal stond,werd het amper in het Iraanse politieke systeem geïnstitutionaliseerd en bleef het onzichtbaar.

Toen de revolutionaire beweging in 1978 begon en de sjiietische geestelijkheid al spoedig zichtbaar werd als drijvende kracht, was het moeilijk om een intellectueel te vinden die het anti-intellectuele, antimoderne en antiwesterse karakter van de revolutie die op handen was in twijfel trok. Zelfs degenen die op zeker moment dicht bij het regime van de sjah stonden (als ambtenaar of hoogleraar, bijvoorbeeld) voelden zich aangetrokken tot het revolutionaire elan. Dit verklaart ook waarom er nauwelijks sprake was van een fundamentele kritische houding bij de Iraanse intellectuelen tegenover de islamitische revolutie, laat staan dat ze de nieuwe machthebbers de waarheid wilden vertellen. Als gevolg hiervan fungeerde de intellectuele klasse in de eerste periode van de revolutie overwegend als een zwakke en ondergeschikte bondgenoot van de islamistische krachten.

Supporters en slachtoffers

Niettemin kan men in het revolutionaire Iran van 1979 binnen de intellectuele klasse twee hoofdgroepen onderscheiden: zij die de Iraanse revolutie steunden en zij die er het slachtoffer van werden. Tot deze tweede groep behoorden de minder radicale en minder politieke intellectuelen die op grond van hun progressievere opvattingen al snel een veel toleranter en democratischer discours voorstonden (zoals Mostafa Rahimi en Shahrokh Meskoob), of die als volgelingen of sympathisanten van het regime van de sjah bekend stonden (zoals Daryush Shayegan en Jamchid Behnam). Zij waren onder de eersten die na de omwenteling uit de politieke, sociale en culturele sfeer werden gebannen: menigeen was overgeleverd aan culturele vervolging of voelde zich gedwongen Iran verlaten en te kiezen voor ballingschap in Europa, in steden als Parijs, Londen of elders. Deze niet-revolutionaire intellectuelen werden geconfronteerd met een publieke ruimte die werd gekenmerkt door een ideologisch, anti-intellectueel discours dat was doorspekt met islamitische en marxistisch-leninistische slogans. Aan het begin van de jaren negentig kregen ze bovendien te maken met de opkomst van een derde rivaliserende groep, de zogeheten ‘godsdienstige intellectuelen’. Tijdens de Iraanse presidentsverkiezingen van 1997, meer dan vijftien jaar na het ontstaan van de Islamitische Republiek, zou deze groep van godsdienstige intellectuelen, zoals Mohammed Khatami, de aanzet geven tot de hervormingsbeweging.

Morele verantwoordelijkheid

Wanneer we teruggaan naar de eerste jaren van de Iraanse revolutie, dan is de centrale vraag voor de historicus van hedendaags Iran: waarom schaarden de meeste Iraanse intellectuelen zich achter de revolutie en hielden andere zich stil? Het antwoord heeft te maken met de afwezigheid van ‘morele verantwoordelijkheid’ bij diegenen die we kunnen aanduiden als de ‘revolutionaire intellectuelen’. Deze revolutionaire intellectuelen steunden de revolutie om twee redenen. Ten eerste, vanwege de verleiding die uitgaat van het concept ‘revolutie’ en al wat daarbij hoort. Dit ging in hun geval samen met ‘utopisch idealisme’ en een innig besef van ‘politieke romantiek’, dat in de jaren zestig en zeventig onder linkse intellectuelen in Iran zeer gangbaar was. De revolutionaire zoektocht van linkse intellectuelen in Iran werd echter gekenmerkt door een reeks politiek-strategische en filosofische tekortkomingen. Hun ideologische preoccupaties met de culturele en politieke dimensies van de Iraanse werkelijkheid waren, met andere woorden, gekoppeld aan een gebrek aan systematische, samenhangende analyse van de Iraanse geschiedenis en de westerse filosofische erfenis. Veel van deze ideologische attitudes komen tot uitdrukking in de linkse intellectuele literatuur van eind jaren zeventig en begin jaren tachtig. Deze werken waren hoofdzakelijk geschreven om een revolutionaire boodschap over te dragen gebaseerd op een proces van utopisch denken, niet om de zaak van het kritisch denken als kenmerkend element van de intellectuele moderniteit te dienen.

Ten tweede ambieerden veel prorevolutionaire intellectuelen zelf strategische posities binnen de nieuwe revolutionaire Iraanse samenleving. Als gevolg van de intellectuele zuiveringen aan universiteiten en bij overheidsinstanties ontstond er ruimte voor nieuwe mensen en nieuwe denkwijzen. Na verloop van tijd bleek echter dat alleen zij die dicht bij het regime stonden en geen gevaar voor dat regime waren een vaste plek binnen de door de overheid gecontroleerde instellingen wisten te bemachtigen.

Al Ahmad syndroom

De revolutionaire intellectuelen die trouw bleven aan het islamitische regime ontwikkelden bij uitstek een instrumentele kijk op de islam als een mobiliserende politieke ideologie. Zij probeerden de kloof tussen intellectuelen en geestelijkheid te dichten die door de moderne instellingen tijdens het regime van de sjah was gecreëerd. Deze filosofisch-politieke houding, die men het ‘Al-Ahmad syndroom’ kan noemen, is te beschouwen als het eerste anti-intellectuele discours dat in Iran door een moderne intellectueel werd uitgewerkt. Jalal Al-Ahmad werd in 1923 als zoon van een sjiietische geestelijke in Teheran geboren. Als jongeman was hij actief betrokken bij de Tudeh-partij (‘Partij van de Massa’), vooral tussen 1944 en 1948, totdat de partij door het Pahlavi-regime werd gedwongen ondergronds te gaan. Tussen 1951 en 1953 steunde Al-Ahmad de nationalistische regering van Mohammed Mossadeq. Na diens val fungeerde hij echter als de onofficiële spreekbuis van de dissidente intelligentsia van de jaren vijftig en zestig. In deze rol schreef hij essays, romans en verhalen en uitte vlijmscherpe kritiek op het bewind van de sjah. Al-Ahmad is het meest bekend geworden door zijn polemische essay Occidentosis (Gharbzadagi), en had grote invloed op de sociaal-culturele debatten in zijn land. Zijn Iraanse collega’s, die zich net als hun westerse rolmodellen inzetten voor het democratiseringsproces van hun land, zette hij neer als verraders. Immers, omdat de Iraanse intellectuelen in een ondemocratische staat leefden (die van de sjah), steunden zij indirect het heersende systeem van censuur. Hoewel Al-Ahmad niet lang genoeg zou leven om getuige te zijn van het resultaat van zijn intellectueel radicalisme, beschouwde de Islamitische Republiek hem als het prototype van de Iraanse ‘geëngageerde intellectueel’, die het revolutieproces vooruit had geholpen.

Godsdienstige intellectuelen: hervormers en neoconservatieven

Omdat zij geen maatschappelijke kaders wisten te construeren slaagden de revolutionaire intellectuelen er niet in om alternatieve verhalen of politieke perspectieven te bieden voor het dominante discours van de Iraanse revolutie. Hiertegenover staan de ‘godsdienstige intellectuelen’ van de jaren negentig, die juist veel moeite deden om de oude botsing tussen moderniteit en traditie te heroverwegen en vanuit een nieuw perspectief te doordenken. Tegenwoordig zijn deze godsdienstige intellectuelen in Iran verdeeld in twee kampen: de hervormers en de neoconservatieven. In het hervormingsgezinde kamp zitten mensen als Abdolkarim Soroosh, Mohsen Kadivar, Alavi-Tabar, Hasan Yousefi Eshkevari, Mojtahed Shabestari en vele anderen. De gezamenlijke visie van deze intellectuelen heeft onder meer betrekking op erkenning van het belang van hervormingen binnen het islamitische denken, democratie, civil society en godsdienstig pluralisme en hun oppositie tegen de absolute heerschappij van de faqih.

De opmars van de godsdienstige intellectuelen kan worden gevolgd aan de hand van de geschriften van Soroosh. Zijn hoofdgedachte is dat er onveranderlijke, eeuwige godsdienstige waarheden zijn, maar dat ons begrip ervan afhankelijk blijft van onze kennis van wetenschap en filosofie. In tegenstelling tot Ali Shariati, die zich tot het marxisme wendde om een historistisch perspectief toe te voegen aan het sjiietische denken, stelt Soroosh de verhouding tussen democratie en godsdienst ter discussie en bespreekt hij de mogelijkheid van wat hij ‘islamitische democratie’ noemt.

Volgens Soroosh, die momenteel in Engeland woont, is het de taak van de filosoof om te proberen godsdienst en vrijheid met elkaar te verzoenen, een begrijpelijke nieuwe definitie van religie te geven en democratie en godsdienst aan elkaar te koppelen. De afgelopen tien jaar heeft hij geprobeerd zijn medeburgers ervan te overtuigen dat het mogelijk is om moslim te zijn en te geloven in democratie. Soroosh postuleert twee opvattingen van godsdienst, een ‘maximalistische’ en een minimalistische. In de maximalistische opvatting moet volgens hem alles van de godsdienst zijn afgeleid. De meeste van de huidige problemen in de islam hangen met deze opvatting samen. De minimalistische kijk impliceert dat sommige waarden niet aan de godsdienst kunnen worden ontleend, zoals respect voor mensenrechten. Voor Soroosh moet de maximalistische visie op godsdienst worden vervangen door een minimalistische, anders is er geen evenwicht mogelijk tussen islam en democratie. In zijn ogen hoeven er in een democratische islamitische samenleving geen islamitische normen van bovenaf te worden opgelegd.

Anders dan de hervormingsgezinde godsdienstige intellectuelen zijn de neoconservatieve intellectuelen in Iran voor de heerschappij van de ‘opperste gids’ (faqih) en tegen concepten als democratie, civil society en pluralisme. Tot deze beweging behoren figuren als Reza Davari-Ardakani, Qolam-Ali Haddad Adel en Mehdi Golshani. De beroemdste onder hen is echter Reza Davari-Arkani, die als antiwesters filosoof zeer vertrouwd is met het werk Martin Heidegger. In tegenstelling tot Soroosh ontleent hij bepaalde aspecten aan Heideggers denken, hoofdzakelijk zijn kritiek op de moderniteit, en plaatst ze in een islamitisch kader. Hij verwerpt het westerse model van democratie dat is gebaseerd op de scheiding van politiek en godsdienst. Als president van de Iraanse Academie van Wetenschap kan Davari-Ardakani wel gezien worden als de filosofische spreekbuis van het islamitische regime. Gedurende de afgelopen dertig jaar wordt het Iraanse intellectuele domein overigens gekenmerkt door een spanningsveld tussen twee overheersende tendensen. Enerzijds is er de golf van kritiek op moderniteit en democratie en het pleidooi voor terugkeer naar zuivere Iraanse en islamitische tradities. Maar anderzijds bestaat er ook een zachtere tendens die zich in de jaren negentig aandiende onder islamitische volgelingen van de revolutie, waarbij men op zoek gaat naar een islamitisch antwoord op de problemen van moderniteit en democratie.

Nieuwe generatie: postrevolutionaire intellectuelen

De hervormingsgezinde en neoconservatieve godsdienstige intellectuelen domineren overigens geenszins het gehele Iraanse publieke domein. Er is een nieuwe generatie Iraanse intellectuelen die geen poging onderneemt om wat voor ideologie dan ook te verspreiden en er evenmin op uit is om in Iran een islamitische democratie te vestigen. Desondanks ondermijnen zij de voornaamste filosofische en intellectuele concepten van de gevestigde orde. Deze generatie bestaat hoofdzakelijk uit seculiere, ‘postrevolutionaire’ intellectuelen zoals Javad Tabatabai, Babak Ahmadi, Hamid Azodanloo, Moosa Ghaninejad, Nasser Fakouhi en Fatemeh Sadeghi, veertigers en vijftigers die men ook wel kan aanduiden als de ‘dialogische intellectuelen’ (tegenover de revolutionaire intellectuelen uit de jaren zeventig en begin jaren tachtig). Voor deze nieuwe generatie intellectuelen biedt dialoog, zowel als concept als in de praktijk, een ontologische kapstok voor uiteenlopende politieke en culturele betekenissen en inzichten.

Het doel van deze ‘dialoogcultuur’ is om de ander niet langer op te vatten als een ‘vijand’ (die moet worden overwonnen, hetzij als individu of als sociale klasse), maar om volledige erkenning van de ander als subject te bevorderen. In dit verband bestaan er naast elkaar verschillende intellectuele attitudes die zijn gericht op het vinden van een intersubjectieve basis voor moderniteit en democratie. De poging van deze nieuwe generatie Iraanse intellectuelen om voorbij te gaan aan allesomvattende ideologieën weerspiegelt hun wantrouwen ten aanzien van iedere metafysisch gemotiveerde vorm van monistisch denken.

Wellicht wordt de moderniteit voor het eerst sinds Irans ontmoeting met het Westen eindelijk gezien als een proces dat ons iets zou kunnen leren ter bevestiging van onze eigen identiteit, zonder dat wij bang hoeven te zijn om de erfenis van de moderne tijd als de onze te moeten erkennen. Door te blijven bijdragen aan die dialogische uitwisseling met de moderniteit bevrijdt de nieuwe generatie Iraanse intellectuelen zichzelf van de intellectuele chantage van het ‘voor of tegen het Westen zijn’. Van dichtbij gezien worden dingen complexer en ziet men de moderniteit niet meer als een package deal, maar als doelgerichte uitnodiging de vraagstukken van onze tijd op te lossen.

Culturele kritiek in plaats van ideologische politiek

De notie ‘ideologie’ zelf heeft onder de nieuwe generatie Iraanse intellectuelen veel aan waarde ingeboet en is deels debet aan de crisis van politieke legitimering in Iran. Deze crisis wordt gevoeld als een vacuüm dat is ontstaan door de ontologische en politieke mislukking van credo’s als het marxisme-leninisme en het islamitische fundamentalisme. Dit vacuüm wordt momenteel gevuld door het begrip ‘civil society’ dat kan dienen als een conceptuele en praktische sleutel tot overgang naar democratie in Iran. Dit concept wordt tegenwoordig in de literatuur van de nieuwe generatie Iraanse intellectuelen niet alleen als een institutioneel pakket gebuikt, maar ook en vooral als een bepaalde manier van denken en politiek gedrag.

Als categorie is civil society voor de nieuwe generatie Iraanse intellectuelen van werkelijk belang: als kritisch instrument en als regulatief beginsel voor democratisering. Op dit niveau belichaamt de idee van civil society zoals besproken door hedendaagse Iraanse intellectuelen het debat over westerse moderniteit en het roept de vraag op van het belang van de historische ervaring van westerse politiek. Het gaat hier niet om de imitatie van democratische praktijken en instituties, maar om de mogelijkheid een algemene set van doelen en oogmerken te identificeren die door Iraanse intellectuelen juist wordt omschreven met behulp van ‘verantwoording’ en ‘verantwoordelijkheid’. Deze twee concepten kunnen een nieuwe complexiteit en scherpte toevoegen aan evaluaties van de moeilijkheden rond het overgangsproces naar democratie in Iran, zowel wat betreft het vaststellen van de voorwaarden ervan als het omgaan met de consolidering ervan. Zoals we uit hun werk kunnen opmaken, beschouwen Iraanse intellectuelen hun taak niet langer als een kwestie van ideologische politiek bedrijven, maar gaat het om de uitdrukking van kritische visies betreffende de antidemocratische en autoritaire aspecten van Iraanse politieke en maatschappelijke tradities.

Dertig jaar na de revolutie heeft de specifieke bijdrage van de nieuwe generatie Iraanse intellectuelen aan het Iraanse democratische debat niet zozeer betrekking op de vraag hoe te kiezen tussen moraal en politiek in een land waar dogmatisme en verwarring het gezonde verstand en fatsoen smoren. In plaats daarvan gaat het om de vraag hoe een politiek van verantwoordelijkheid te smeden op grond waarvan democratie werkelijke inhoud kan krijgen. Voor de nieuwe generatie Iraanse intellectuelen biedt de revolutie uit het verleden dan ook alle reden tot kritisch verzet in het heden.

Verder is er ook opgetreden tegen de oppositieleiders. Het huis van de kritische ayatollah Yousef Sanaei was omsingeld toen Karoubi daar op bezoek was, zo meldt zijn website Kalame. Te lezen bij persbureau AFP.

Karoubi liet ook van zich horen in de media door een email van CNN te beantwoorden. Volgens Karoubi blijft de  ’groene beweging’  strijden voor politieke vrijheid, ook al worden  de demonstraties vanwege het geweld kleinschaliger. De beweging is volgens de oppositieleider het afgelopen jaar alleen maar sterker en rijper geworden en kan Iraniërs met elkaar verenigen.

De oppositieleider Karoubi blijft benadrukken dat hij figureert als een gezicht van de oppositiebeweging maar dat de echte leiders van het protest de mensen zijn. Tegelijkertijd is zijn doel duidelijk: strijden voor  hervormingen binnen het islamitische systeem, getuige het antwoord op de vraag, ‘hoe bereikt de  groene beweging haar doel?’

From reform and the return to the original path of the revolution and constitutional rights. Don’t forget Iran’s Green Movement is only after achieving its goals by raising awareness about people’s rights through a peaceful and least costly path.

Niet alleen hun schoonheid, ook hun onafhankelijkheid valt op. Een krachtige onverzetelijkheid. Ze lijken geknecht en worden onderdrukt maar blijven zoeken naar vormen om te ontsnappen. Al is het alleen maar een ontsnapping in literatuur zoals mooi beschreven in Lolita lezen in Teheran van Azar Nafisi

Hoe zwaar die ontsnappingstocht – het zoeken naar een manier om jezelf te verhouden tot de wereld- kan verlopen wordt zeer indrukwekkend in beeld gebracht door Shirin Neshat. In 2006 was in het Stedelijk Museum een tentoonstelling van de fotograaf en filmster te zien, waaronder het portret van prostituee Zarin.

Met haar hoofd afgewend laat zij mannen hun gang gaan totdat een klant haar aanraakt, ze kijkt en terstond verdwijnt het gezicht van de man. Zarin wil ook verdwijnen; ze probeert te verdwijnen. Vluchtend naar het badhuis, die zich als oriëntaalse schilderij voor de kijker ontvouwt met halfnaakte vrouwen omringt door jonge kinderen, wast Zarin zich tot bloedens toe.

Met een spons probeert ze haar viezigheid te laten verdwijnen, tijdens deze huiveringwekkende scene lost de omgeving op in de mist. Alleen een kleine jochie staat vol verbazing het bloedende graatmagere meisje aan te kijken.

Dezelfde scene is ook terug te zien in de film Woman without man, gebasseerd op de gelijknamige magisch-realistische roman van Shahrnush Parsipur. In een zeer allegorische vertelling worden vier vrouwen gevolgd, met als decor de staatsgreep van 1953 waarin de nationalistische minister-president Mossadegh door Britse en Amerikaanse inmening het veld moet ruimen.

Volgens Shirn Neshat zijn de vele opstanden  in Iran- Constitutionele Revolutie 1906, staatsgreep 1953, islamitische revolutie 1979, groene opstand 2009, verweven met het gebrek aan vrijheid voor vrouwen.

Zo valt haar film ook te lezen. De geportreerde vrouwen worstelen zichtbaar maar niet op een geijkte manier. Het is geen pamflet tegen islamitische onderdrukking of het verzet tegen tradities maar een zoektocht naar een verhouding tot de wereld. Het is de massa in beweging voor Mossadegh (waar een van de vrouwen zich bij aan sluit) in contrast met drie vrouwen die los van elkaar vluchten naar een boomgaard.

Deze wilderige, in schitterende kleuren weergeven tuin  presenteert zich bij elke vrouw op een andere manier. Shirin Neshat statement is duidelijk. Elke vrouw is een individu die haar eigen geschiedenis met zich mee draagt en de wereld vanuit die vensters bekijkt.

Dat lijkt heel vanzelfsprekend maar in het Midden-Oosten worden vrouwen vaak  niet gezien en beoordeeld als individuen maar als partner, dochter of zus van. De actieve participatie van vrouwen binnen de groene beweging kan op (langere) termijn de status van vrouwen in Iran veranderen. De belangrijke rol die Zahra Rahnavard, de vrouw van Mousavi, speelt binnen de oppositiebeweging is al een goede voorbode van deze hoop.

Een column van Huib de Zeeuw
Women without men draait nog in een aantal filmhuizen in Amsterdam, Den Haag, Groningen, Nijmegen en Utrecht. Zie hier

22:15 De dag is voorbij. De analyses van vandaag lopen sterk uiteen. Associated Press spreekt van een rustige zaterdag.  Niet waar, zegt Shahryar die vandaag alles heeft gevolgd voor het live-blog enduring America. Een goede boost voor de moraal van de Groene beweging is zijn conclusie. Wij weten het nog niet. Morgen meer.

20:15 Onrust blijft in Teheran. Er zijn ook demonstraties geweest in ten minste Mashad en Tabriz. Over andere steden gaan geruchten. In totaal zijn er nu in 21 mensen opgepakt. Volgens sommige getuigen gebruikt de politie verfkogels om demonstranten later te herkennen.

De hele dag ging er een gerucht dat er een arrestant zou zijn bevrijd uit de handen van de politie. CNN maakt daar ook melding van.

Er zijn nog geen doden gevallen ‘Gelukkig, nu is het imago van de Groene beweging gezuiverd’, concluderen sommigen, zoals dit blog. Maar het is nog niet voorbij. Er blijven veel mensen op straat. Er zijn veel verkeersopstoppingen, waarin mensen met V-tekens en claxons hun ongenoegen delen. Vermoedelijk blijft het nog wel even onrustig.

17:00 Ondertussen post de dochter van Shirin Ebadi (mensenrechtenactivist, advocaat, nobelprijswinnares) deze open brief aan haar ‘intelligence agent’:

Dear Intelligence Agent:

Hello. I am Narges, daughter of Shirin and Javad. I know you are quite familiar with me. I have always felt your tangible presence in my phone conversations, and other domains of my life.
Dear Agent, What are you looking for in our family?

Meer hier.

16:55 Er lijken op drie plekken in Teheran serieuze demonstraties te zijn. Sharif University, Teheran University en Enghelab Square. Er zijn voortdurend berichten over confrontaties, maar de beelden – vooral van de demonstratie bij de Sharif University – ondersteunen dat niet. Wel demonstraties dus, nog geen beelden van confrontaties (nog).

15:55 Volgens het Iran News Agency is Enghelab Square nu omsingeld. De politie gebruikt traangas om de menigte uit elkaar te jagen. Volgens Iran Press News zijn er op verschillende plaatsen confrontaties tussen demonstranten en politie. Er is een agent gewond geraakt. Er zouden  meer mensen onderweg zijn naar de Universiteit van Teheran, maar het is onduidelijk hoeveel en of ze dat lukt. De politie probeert de demonstranten te isoleren.

15.25. De eerste beelden van demonstraties verschijnen nu ook op internet.

15:20 Verschillende bronnen noemen groeiende samenscholingen rond Engelab square, Valiasr en Vanak street. Bij de Universiteit van Sharif en Teheran zijn demonstraties en worden leuzen geroepen. Dat leidt bij de Teheran Universiteit op dit moment tot confrontaties tussen studenten en oproer politie.

Een demonstratie in Shiraz is ook bevestigd.

11:55 Nog weinig berichten. Wel druppelen de geluiden binnen dat er helicopters vliegen boven de pleinen en kruispunten waar demonstraties gepland stonden. Ook worden er op verschillende website (hier bijv.) overzichten gegeven van de aanwezigheid van oproerpolitie, revolutionaire garde en basij troepen, vooral in Teheran. De afgelaste demonstratie zou om 16.00 (onze tijd: 14:30u) beginnen.

08:00 In Teheran en andere grote steden in Iran is veel ‘blauw’ op straat. Veiligheidstroepen die het demonstreren moeten ontmoedigen. Op 10 juni trokken Mousavi en Karoubi de officiele aanvraag voor een demonstratie in. Of er toch mensen de straat op gaan is moeilijk te voorspellen. In veel steden buiten Iran zijn demonstraties aangekondigd. In Nederland vertrekt een groep demonstranten per fiets vanaf de Dam naar het Museumplein waar om 15:00 een manifestatie begint.

De strijd wordt niet alleen op straat gevoerd getuige deze video, uitgezonden op de Iraanse zender IRIB. Volgens Ahmadinejad zijn het de joden.

Hierin wordt Neda, de vermoorde studente als martelaar van de Groene beweging, neergezet als truck van een buitenlandse macht om Iran in diskrediet te brengen. Voor een beter verhaal over Neda, bekijk deze documentaire van HBO.

Terwijl de laatste week  de aandacht uitging naar de nucleaire ambities van Iran en de daarop volgende sancties concludeert Joe Stork van Human Rights Watch naar aanleiding van een rapport dat gisteren uit kwam: ‘Tehran has been methodically crushing all forms of dissent inside the country.’