Iraanse vrouwen zijn mooi. Daar kwamen de fotoredacties wereldwijd snel achter toen de eerste demonstraties begonnen. Geen demonstrerende woedende mannen met baarden  op de voorpagina maar mooie slanke dames met ogen vol vuur. Met de sjaal losjes gedrapeerd op het hoofd protesteren ze tegen onrecht.

Niet alleen hun schoonheid, ook hun onafhankelijkheid valt op. Een krachtige onverzetelijkheid. Ze lijken geknecht en worden onderdrukt maar blijven zoeken naar vormen om te ontsnappen. Al is het alleen maar een ontsnapping in literatuur zoals mooi beschreven in Lolita lezen in Teheran van Azar Nafisi

Hoe zwaar die ontsnappingstocht – het zoeken naar een manier om jezelf te verhouden tot de wereld- kan verlopen wordt zeer indrukwekkend in beeld gebracht door Shirin Neshat. In 2006 was in het Stedelijk Museum een tentoonstelling van de fotograaf en filmster te zien, waaronder het portret van prostituee Zarin.

Met haar hoofd afgewend laat zij mannen hun gang gaan totdat een klant haar aanraakt, ze kijkt en terstond verdwijnt het gezicht van de man. Zarin wil ook verdwijnen; ze probeert te verdwijnen. Vluchtend naar het badhuis, die zich als oriëntaalse schilderij voor de kijker ontvouwt met halfnaakte vrouwen omringt door jonge kinderen, wast Zarin zich tot bloedens toe.

Met een spons probeert ze haar viezigheid te laten verdwijnen, tijdens deze huiveringwekkende scene lost de omgeving op in de mist. Alleen een kleine jochie staat vol verbazing het bloedende graatmagere meisje aan te kijken.

Dezelfde scene is ook terug te zien in de film Woman without man, gebasseerd op de gelijknamige magisch-realistische roman van Shahrnush Parsipur. In een zeer allegorische vertelling worden vier vrouwen gevolgd, met als decor de staatsgreep van 1953 waarin de nationalistische minister-president Mossadegh door Britse en Amerikaanse inmening het veld moet ruimen.

Volgens Shirn Neshat zijn de vele opstanden  in Iran- Constitutionele Revolutie 1906, staatsgreep 1953, islamitische revolutie 1979, groene opstand 2009, verweven met het gebrek aan vrijheid voor vrouwen.

Zo valt haar film ook te lezen. De geportreerde vrouwen worstelen zichtbaar maar niet op een geijkte manier. Het is geen pamflet tegen islamitische onderdrukking of het verzet tegen tradities maar een zoektocht naar een verhouding tot de wereld. Het is de massa in beweging voor Mossadegh (waar een van de vrouwen zich bij aan sluit) in contrast met drie vrouwen die los van elkaar vluchten naar een boomgaard.

Deze wilderige, in schitterende kleuren weergeven tuin  presenteert zich bij elke vrouw op een andere manier. Shirin Neshat statement is duidelijk. Elke vrouw is een individu die haar eigen geschiedenis met zich mee draagt en de wereld vanuit die vensters bekijkt.

Dat lijkt heel vanzelfsprekend maar in het Midden-Oosten worden vrouwen vaak  niet gezien en beoordeeld als individuen maar als partner, dochter of zus van. De actieve participatie van vrouwen binnen de groene beweging kan op (langere) termijn de status van vrouwen in Iran veranderen. De belangrijke rol die Zahra Rahnavard, de vrouw van Mousavi, speelt binnen de oppositiebeweging is al een goede voorbode van deze hoop.

Een column van Huib de Zeeuw
Women without men draait nog in een aantal filmhuizen in Amsterdam, Den Haag, Groningen, Nijmegen en Utrecht. Zie hier

Advertenties